Een schoenenwinkel in de Jordaan

Persoonlijke herinneringen of familiegeschiedenissen hebben de stad of buurt niet direct tot onderwerp. Ze beschrijven soms straten en buurten en de mensen die er leefden. Ook informeren ze ons over statusverschillen tussen straten of buurten. Zo komen we in Het Pauperparadijs van Suzanna Jansen te weten dat er een groot verschil was tussen Tuindorp Oostzaan en Floradorp, beide wijken in Amsterdam-Noord. De eerste was bestemd voor de hard werkende arbeiders waar de sociaal-democratie zo op bouwde. Floradorp was berucht om zijn bewoners, zo vertelt ze, die er een meer ongedisciplineerd leven op na hielden. De bewoners kregen regelmatig bezoek van een woningopzichteres. Deze 'coach' was vaak verbonden aan projecten voor arbeiderswoningen die sinds eind 19e eeuw opgezet waren. Amsterdam-Noord kende na de 1e Wereldoorlog nog een verder gaande vorm van woonbegeleiding en gezinsopvoeding in Asterdorp, waar de mensen geplaatst werden met wie de woningbouwverenigingen of de sociale steun niets meer konden: de onmaatschappelijken. Dit gevoel voor wat een buurt of straat over iemand zegt, is belangrijk in alle jeugdherinneringen. Mijn tante zegt dat ze nooit vertelde dat ze uit de Palmstraat in de Jordaan kwam, maar een fantasiestraat verzon. Toen, in de jaren veertig en vijftig na de 2e Wereldoorlog - en ervoor - had die wijk niet zo'n goede reputatie. Reputaties van buurten zijn tegenwoordig ook nog van belang, maar ze veranderen.
In de titel van haar jeugdherinneringen plaatst Gretha de Groot de winkel van haar ouders in de Jordaan, terwijl die op de Haarlemmerdijk was, net even ten noorden van de Jordaan. Grappig genoeg is de titel van haar boek daarmee een blik vanuit het heden die ze in haar hele boek over haar jeugd bijna niet toepast. De Jordaan is tegenwoordig een buurt waarmee je geassocieerd wil worden.
Haar herinneringen bespreken niet zozeer de status van een buurt of straat, maar ze is zich al vroeg bewust van de status van haar ouders. Die hebben een florerende schoenenwinkel. Dat maakt dat ze betere kleding, schoenen en eten krijgt dan haar klasgenootjes. De indruk van haar jeugd is dus niet bepaald door het beeld van armoede en sappelen. Wel werd er hard gewerkt: het gezin is een voorbeeld van de sociale stijging die in de lagere middenklasse plaats kon vinden. Papa kocht al gauw huizen in Hilversum (in de jaren dertig), maar bleef een schoenenwinkel drijven. Anders dan vaak in familiegeschiedenissen op basis van papieren bronnen kunnen in dit boek de bijzondere handelingen van mensen goed naar voren komen en het verschil maken. Zo wist de vader zijn gezin perfect door de oorlog heen te loodsen omdat hij altijd waren (schoenen die hij voor de oorlog insloeg) in ruil had voor eten en andere schaarse behoeften.
Wat waardevol is in dit boek is de consequente vertelling vanuit de blik van het kind. Het is de beleving van de kindertijd, de opvoeding en de relaties in het gezin en met de familie die centraal staan. De relatie kenmerkt zich door een duidelijke scheiding tussen kinderen en volwassenen, die in die tijd normaal was. Toch lijkt de opvoeding niet zo rigide als wel in literatuur beschreven is. Er golden natuurlijk regels over tijdstippen van thuiskomst en als die geschonden werden was er ruzie. Autoriteit wordt hier verbonden met persoonlijke dominantie en willekeur van de moeder. Naar de kerk gingen deze mensen niet. Waar het aan lijkt te ontbreken was aan uitingen van liefde van de ouders naar de kinderen.
Het boekje is een eerste deel dat ophoudt als de schrijfster zeventien jaar wordt. Een tweede deel zal spoedig volgen. Een geslaagd boek, dat wel een echte eindredacteur had kunnen gebruiken. Er staan nogal wat zwakke zinsconstructies in. Het is via een internet uitgever op de markt gekomen en feitelijk in eigen beheer uitgegeven.