Het XYZ van Amsterdam

Dit werk wil een encyclopedie zijn van Amsterdam en bevat informatie over straten, personen, gebouwen, onderwerpen, en gebeurtenissen. De trefwoorden staan alfabetisch gerangschikt.
Het is leuk er in te bladeren en vele onbekende dingen te vinden. Informatie over gesloopte gebouwen, zoals de Jan Roodenpoortstoren aan het Singel, de Torensluis waar nu het beeld van Multatuli staat. De toren maakte deel uit van de Middeleeuwse vesting en in de kelders was een gevangenis. Er zitten vele verhalen aan vast, zoals dat van herkomst van de naam. Net als bij andere torens - de Haringpakkerstoren aan de Martelaarsgracht bijvoorbeeld - zijn er regelmatig stemmen opgegaan hem te herbouwen. Beide werden in 1829 afgebroken, maar van herbouw is het niet gekomen. Er zijn ook personen die op het eerste gezicht vreemd zijn in een Amsterdamse setting: Heinrich Schliemann, de zoeker naar het mythische Troje, woonde wel vier jaar in Amsterdam. Hij vestigde zich hier na een schipbreuk bij Texel.

Een eerste eis aan zo'n encyclopedie is dat de begrippen duidelijk en makkelijk te vinden zijn. Dat is niet altijd zo. Een reden is dat samengestelde begrippen vaak door middel van inversie worden gepresenteerd: het spuien van grachten, vinden we onder 'grachten, spuien der'. Eigennamen worden meestal wel intact gelaten, maar: we vinden 'Joodse Kweekschool' en 'Kweekschool, Hervormde'. Het voormalige kraakpand Grote Wetering krijgt twee keer een vermelding: onder 'Grote Wetering' en onder 'Wetering, Grote'. De beschrijvingen onder beide trefwoorden verschillen. Deze vorm van omkering is in dit naslagwerk wellicht praktisch. Het kan tot betere vindbaarheid leiden, maar het werkt voor mij soms ook verwarrend.
Verwijzingen zijn ook essentieel. Verwante begrippen kunnen naar elkaar verwijzen, maar dat is niet consequent gedaan: 'kaartenmakers', 'cartografie' en 'stadsplattegronden' doen dat niet.

Er zijn dingen waar ik meer moeite mee heb en die betreffen de kwaliteit van de artikelen. Hier laat de redactie vaak steken vallen. Er zijn veel artikelen op te noemen die te snel van wal steken, te weinig uitleggen of zo onvolledig zijn dat de informatiewaarde heel beperkt is. In 'Bevolkingsregister' vertelt men ons niet wat dat is en waarom het ingesteld is. De ingangsdatum 1862 is gewoon fout (het is in 1850 ingevoerd) en de latere veranderingen - de overstap op gezinskaarten in 1893, op persoonskaarten in 1940 - worden niet genoemd (het jaar 1936 dat als verandering wordt aangegeven betreft uitsluitend het wettelijk besluit tot gebruik van persoonskaarten). Het 'Jordaanoproer' wordt in twee zinnen beschreven en het grootste deel gaat over de herdenking ervan. Onder 'Jodenbuurt' wordt het Joodse leven voor de 2e Wereldoorlog besproken. De vernietiging van de Joden wordt in twee zinnen vermeld en ik weet niet of dat onder een ander trefwoord uitgebreider gebeurt. Ik kan het niet vinden. De bewering dat er 'enige tienduizenden' joden voor de oorlog in Amsterdam woonden is wel heel verbazingwekkend: in 1941 woonden er ongeveer 80.000 joden in Amsterdam. Ook zoek ik tevergeefs naar een algemeen artikel over de Duitse bezetting of de gebeurtenissen tijdens de 2e Wereldoorlog.
In het lemma over de eerste Bijlmerflat Hoogoord staat dat achter de honingraatstructuur van de Bijlmer een hele ideologie school. In het artikel over de Bijlmermeer wordt ons daar niets over verteld: de stedebouwkundige denkbeelden, de praktische uitwerking, de oorzaken van de mislukking, het blijft allemaal onbesproken. Ook hier kan de redactie zich niet beroepen op ruimtegebrek. Het is een lang artikel.
Te vaak wordt in artikelen de latere herdenking of een monument uitgebreider besproken dan het onderwerp zelf. Grote onderwerpen moeten volledig besproken worden; in de vele artikelen met overlappende informatie kan sterk gewied worden, als er goede verwijzingen zijn.
Het zou me verbazen als anderen niet meer belangrijke fouten zullen vinden. Het boek toont nog steeds de sporen van zijn ontstaan als eenmansproject.
In de artikelen zou ik literatuurverwijzingen willen zien. Een index kan het probleem van verwijzingen en alternatieve trefwoorden oplossen.
Om niet in mineur te eindigen, moet gezegd worden dat er veel in staat dat ik niet weet en dat tot bladeren leidt. Ook staan er zeer mooie, oude foto's in die een wezenlijke bijdrage leveren aan de voorstelling van het oude Amsterdam.

Moet een project als dit niet op het web gezet worden? Het zou een groot voordeel opleveren als een redactie met grote input van kenners en geïnteresseerden de fouten en tekortkomingen er snel uit kan halen. Ook de doorzoekbaarheid wordt in een website vergroot. Niettemin, het bladeren in een boek blijft aangenaam. Dus: zoeken naar de 'best of both worlds', zou ik zeggen.